Η Γεωργία στη Θεσσαλική Γη

Η Γεωργία στη Θεσσαλική Γη

Τη μακρά ιστορία της γεωργίας στη θεσσαλική γη, όπου αναπτύχθηκε ένας από τους αρχαιότερους πολιτισμούς της Ευρώπης, καταγράφουν οι Στέλλα Γαλανοπούλου-Σενδουκά, τέως καθηγήτρια στο πανεπιστήμιο Θεσσαλίας και η Ελένη Κ. Κοντσιώτου τέως, επίσης, διευθύντρια του Ινστιτούτου Κτηνοτροφικών Φυτών και Βοσκών Λάρισας, οι οποίες εξετάζουν τη γεωργία και τον πολιτισμό στη Θεσσαλία.
    Όπως επισημαίνουν, εργαλεία της Παλαιολιθικής περιόδου, που βρέθηκαν στη Ροδιά, κοντά στη Λάρισα, χρονολογούνται από 200.000-400.000 χρόνια π.Χ. Άλλα ευρήματα -για παράδειγμα, στην περιοχή της λίμνης Πλαστήρα και στις όχθες του Πηνειού- που χρονολογούνται από το 50.000 έως το 30.000 π.Χ., τεκμηριώνουν την ανθρώπινη δραστηριότητα κατά τη Μέση Παλαιολιθική εποχή. 

    Με τις ανασκαφές δε στο σπήλαιο της Θεόπετρας Τρικάλων, διαπιστώθηκε η συνεχής ανθρώπινη παρουσία από την παλαιολιθική έως τη νεολιθική εποχή, η οποία ξεκίνησε με το τέλος των παγετώνων στην Ευρώπη, διήρκεσε από την 7η έως την 4η χιλιετηρίδα π.Χ. και συνδέθηκε, όπως προαναφέρθηκε, με την έναρξη της άσκησης της γεωργίας από τον άνθρωπο. 

    Προϊστορική-κλασική περίοδος

    Με τη διάρρηξη των Τεμπών και την απόσυρση των υδάτων, της τέως Θεσσαλικής λίμνης, στον Θερμαϊκό κόλπο (~7.000 π.Χ.), σχηματίζεται, σύμφωνα με όσα αναφέρουν οι ερευνήτριες, η "πλατυτάτη" και "ευφορωτάτη" θεσσαλική γη, η οποία μέχρι και σήμερα αποτελεί τη μεγαλύτερη πεδιάδα της Ελλάδος. 

    Ακολουθεί η "πεδινή Νεολιθική περίοδος", κατά την οποία οι παλαιοί Θετταλοί αρχίζουν να κατεβαίνουν από τα όρη στις πεδιάδες εποχιακώς ή για μόνιμη εγκατάσταση, κυρίως στους γηλόφους, τις γνωστές μαγούλες. Έτσι, η Θεσσαλία, η οποία από την εποχή του Δευκαλίωνα ήταν γνωστή για τους ίππους και τους ανδρείους ιππείς, γίνεται πλέον περιώνυμη και για τον σιτοβολώνα της, με αποτέλεσμα να κατοικηθεί πυκνότατα από τη λίθινη εποχή, όπως μαρτυρούν οι πρώτες νεολιθικές ακροπόλεις της προϊστορικής Ελλάδος (6.000π.Χ.-3.000π.Χ.).

    Η ακμή της γεωργίας στη Θεσσαλία, κατά τη Νεολιθική περίοδο, τεκμηριώνεται και από τους σπόρους σιταριού και κριθαριού που βρέθηκαν στην Άργισσα Λαρίσης και στο Σέσκλο Μαγνησίας και αποτελούν ένδειξη υψηλού πολιτισμού αντίστοιχου των πρώτων παγκοσμίως οικισμών Μεσοποταμίας. Οι οικισμοί στην Άργισσα και το Σέσκλο αποτελούν τους πρώτους οικισμούς στον ευρωπαϊκό χώρο.

    Η ακμάζουσα γεωργοκτηνοτροφία απλώνεται, σταδιακά, από τις Θεσσαλικές μαγούλες σε ολόκληρη την Ελλάδα. Κατά την εποχή του χαλκού (4.000 π.Χ.-1.100 π.Χ.), με τις μεγάλες πολιτιστικές εξελίξεις στον ελλαδικό χώρο, δημιουργούνται και νέες εγκαταστάσεις στη Θεσσαλία. Η σύνδεση της Θεσσαλίας με την Ύστερη εποχή του χαλκού -Μυκηναϊκή περίοδος- αποδεικνύεται και από τη μεγάλη αντιπροσωπευτική μυκηναϊκή πόλη, που βρέθηκε στο Διμήνι, στο μυχό του Παγασητικού κόλπου και από άλλες πόλεις και μνημεία. Κυρίαρχες θεσσαλικές πολιτιστικές μορφές της περιόδου αυτής είναι ο Ιάσονας, ο Πηλέας και ο Αχιλλέας.

    Κατά την αρχαιότητα, η Θεσσαλία κατοικήθηκε από τους Πελασγούς, ενώ ιστορικά, το όνομα προέρχεται από τους Θεσσαλούς που ήρθαν από την Ήπειρο Θεσπρωτίας και την κατέκτησαν κατά ή λίγο μετά την περίοδο των Τρωικών πολέμων (~12ος αιώνας π.Χ.). 

    Περί τα τέλη του 6ου αιώνα π.Χ. η Θεσσαλία είναι μία περιφέρεια των μεγάλων γαιοκτημόνων στις αυλές των οποίων φιλοξενούνται ποιητές και διανοούμενοι. Τα κτήματά τους είναι γεμάτα από κοπάδια με πρόβατα και ίππους, ενώ εκατοντάδες δούλοι τα υπηρετούν. 

    Τα σημάδια, όμως, της ολιγαρχίας είναι έντονα. Οι διχόνοιες, ανάμεσα στις εξέχουσες οικογένειες, οδήγησαν σε πολέμους για την κατάργηση του απολυταρχικού αξιώματος των Θεσσαλών Βασιλέων. Το αποτέλεσμα ήταν να καταργήσει το Ομοσπονδιακό κράτος και να γίνει η περίφημη Θεσσαλική Ομοσπονδία, ονομαζόμενη "Κοινό των Θεσσαλών", με έδρα τη Λάρισα, που συνέβαλε ώστε να γνωρίσει η Θεσσαλία μεγάλη ακμή σε όλους τους τομείς, ιδιαίτερα μεταξύ του 5ου και 1ου αιώνα π.Χ.

    Οι εμφύλιοι πόλεμοι των Ρωμαίων κατά τους 2 τελευταίους αιώνες πριν την έναρξη της Βυζαντινής περιόδου (323 μ.Χ.), έφεραν μεγάλες καταστροφές στις περιουσίες και στη γεωργία των Θεσσαλών, λόγω της εγκατάλειψης των αγρών και της ανασφάλειας των κατοίκων που μετακομίζουν στις ορεινές περιοχές. 

    Αποτέλεσμα ήταν η έλλειψη σιταριού και άλλων προϊόντων. Με το τέλος των πολέμων, η Θεσσαλία αναπτύσσει και πάλι αξιόλογη ευημερία, χάρη στους ακάματους Θεσσαλούς, που καλλιεργούν και πάλι τους εύφορους αγρούς.

    Βυζαντινή-Μεταβυζαντινή περίοδος

    Σημαντικά είναι τα στοιχεία που παρουσιάζουν οι ερευνήτριες για τη Βυζαντινή-Μεταβυζαντινή περίοδο. Στο τέλος του Μεσαίωνα (1.500 μ.Χ.) αρχίζουν οι εξεγέρσεις των αγροτών σε όλη την Ευρώπη, πέφτει ο φεουδαρχισμός, αποκτά την εξουσία η αστική τάξη και με την Αναγέννηση, απεγκλωβίζονται οι γνώσεις του παρελθόντος αλλά και διευρύνονται με την επικοινωνία της Ευρώπης με την Ανατολή. Ανεκτίμητη γεωργική ώθηση αποτέλεσε η ανακάλυψη της Αμερικής από τον Κολόμβο (1492). 

    Οι δύο κόσμοι ανταλλάσσουν καλλιέργειες, εμπλουτίζοντας τη γεωργία τους, καθώς από τις 100 περίπου σημερινές καλλιέργειες, οι μισές κατάγονται από τον παλαιό και οι άλλες από τον νέο κόσμο. Η Ευρώπη, για παράδειγμα, αρχίζει να καλλιεργεί καλαμπόκι, καπνό, ντομάτες, πιπεριές, τετραπλοειδή βαμβάκια κ.ά. 

    Με την Αναγέννηση, η μεγαλύτερη γεωργική και πολιτιστική πρόοδος σημειώνεται στη Βορειοδυτική και Κεντρική Ευρώπη, ενώ η Ελλάδα καθώς είναι υπόδουλη στους Τούρκους, χάνει τον πρωταγωνιστικό της ρόλο και στη γεωργία και τον πολιτισμό.

    Αξιοθαύμαστο είναι, ότι η κατακτημένη Ελλάδα καταφέρνει μετά το 1.500 μ.Χ. να αναπτύξει -κυρίως σε περιοχές με υπεροχή του χριστιανικού πληθυσμού- την καλλιέργεια του αμερικανικού τύπου βαμβακιού και να προκαλέσει την προσοχή πολλών από τις προηγμένες χώρες της εποχής, που χρησιμοποιούσαν είτε ακατέργαστο ελληνικό βαμβάκι, είτε βαμβακερά νήματα και υφάσματα. 

    Ειδικότερα για τη Θεσσαλία, υπάρχουν αναφορές, για εκτεταμένες βαμβακοφυτείες στη Λάρισα (μαζί με αμπέλια, καπνό και καλαμπόκι), καθώς και στα Φάρσαλα, ενώ ο Τύρναβος, ήταν ξακουστός για τους αλατζάδες του που τους ύφαιναν με βαμβάκι και μετάξι. Στη συνέχεια, τον 18° αιώνα, η Θεσσαλία γίνεται περιώνυμη στον κόσμο για τη βαμβακοβιομηχανία της, που ήκμασε κυρίως στον Τύρναβο, Αγιά, Λάρισα, Φάρσαλα, Ραψάνη και προπάντων στα Αμπελάκια. 

    Στη Θεσσαλία μεταφερόταν για επεξεργασία και βαμβάκι από τη Μακεδονία, Στερεά Ελλάδα κ.α. Στα Αμπελάκια αναπτύχθηκε σε πρωτοποριακό βαθμό η βαφή κόκκινων βαμβακερών νημάτων με χρωστική από το φυτό ερυδρόδανο, γνωστό ως ριζάρι. 

    To ριζάρι ήταν αυτοφυές στην κοιλάδα των Τεμπών αλλά το προμηθευόταν και από καλλιέργειες της Λιβαδειάς. Τα κόκκινα νήματα των Αμπελακίων είναι απαράμιλλα και κατακτούν όλη την Ευρώπη. Αποτελούν την αφορμή να ιδρυθούν στα μέσα του 17ου αιώνα πέντε Συντροφιές (Συνεταιρισμοί) που λίγο αργότερα ενώθηκαν σε μία κοινή Συντροφιά (Ένωση ή Ομοσπονδία Συνεταιρισμών). Οι συντροφιές αυτές αποτέλεσαν τους πρώτους συστηματικούς συνεταιρισμούς της Ευρώπης.

    Νεότερη περίοδος

    Το 1881 η Θεσσαλία γίνεται πια ελληνική. Οι Τούρκοι, φεύγοντας, πουλούν τα τσιφλίκια τους σε πλούσιους Έλληνες της διασποράς, με συνέπεια να γίνουν τα μεγάλα τσιφλίκια (όπως, π.χ., του Ζωγράφου με 65.000 στρ.) που κατείχαν το 75% περίπου της καλλιεργούμενης έκτασης. Έτσι οι Θεσσαλοί αγρότες που, με την απελευθέρωση, αποτελούν περίπου το 50% του συνολικού πληθυσμού, εξακολουθούν να ζουν άθλια ως μεροκαματιάρηδες, σε αντίθεση με τον κόσμο των αρχόντων, τσιφλικάδων και της ανερχόμενης αστικής τάξης. 

    Το Ησιόδιο άροτρο, αναφέρουν οι δύο ερευνήτριες, οργώνει ακόμη τη Θεσσαλική γη, ο αλωνισμός γίνεται με βόδια και για τις αγροτικές μεταφορές χρησιμοποιούνται ακόμη οι ομηρικοί αραμπάδες, ενώ οι περισσότεροι κάτοικοι ζουν σε πλινθόκτιστα σπίτια.

    Οι συνεχείς εξεγέρσεις των αγροτών, που κορυφώθηκαν το 1910 στο Κιλελέρ, επέβαλαν την αναγκαστική απαλλοτρίωση των μεγάλων αγροκτημάτων και την αποκατάσταση των ακτημόνων. Ακολουθεί η ίδρυση γεωργικών συνεταιριστών, η ενίσχυση της έρευνας με την ίδρυση γεωργικών Ινστιτούτων και στη Θεσσαλία και η τεχνική εκπαίδευση των αγροτών από το Υπουργείο Γεωργίας, που το 1917 αποσπάται από το Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και γίνεται αυτοτελής. 

    Η παραγωγικότητα της γεωργοκτηνοτροφίας αυξάνεται με συνεπακόλουθο την ανάπτυξη της βιοτεχνίας, του εμπορίου και τελικά τη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου. Βασικός φορέας της εμπορικής κίνησης στη Θεσσαλία μέχρι το 1940 αποτελούν οι εμποροπανηγύρεις. Μετά το 1950 η Ελλάδα, με πρωτοπόρο τη Θεσσαλία, ακολουθεί ταχύτατα τις.επαναστατικές βελτιώσεις στον τομέα της γεωργίας των αναπτυγμένων χωρών, ώστε να μιλούν διεθνώς για το ελληνικό γεωργικό θαύμα. 

    Το 1957, επιτυγχάνεται η πολυπόθητη σιτάρκεια, με κύριο σιτοβολώνα τη Θεσσαλία και σταδιακώς η χώρα μετατρέπεται από ελλειμματική σε πλεονασματική ως προς τα περισσότερα φυτικά προϊόντα. Η υπεροχή στον παραγωγικό τομέα της Θεσσαλίας αντικατοπτρίζεται, σύμφωνα με τα στοιχεία του 1961 και στην υποπενταπλάσια εξωτερική μετανάστευση, σε σχέση με άλλες περιοχές. Η προσφορά της γεωργικής έρευνας και η μεταφορά των πορισμάτων της στους γεωργούς με το θεσμό των Γεωργικών Εφαρμογών, μεταπολεμικώς, ήταν πολύ μεγάλη. Παράλληλα με την εξέλιξη της γεωργίας, η Ελλάδα μετατρέπεται από υποανάπτυκτη σε αναπτυγμένη χώρα και το 1981 εντάσσεται στην Ευρωπαϊκή Ένωση (Ε.Ε.). 

    Γίνεται αναδιάρθρωση καλλιεργειών, στις Θεσσαλικές πεδιάδες, το σιτάρι αντικαθίσταται από άλλες πιο δυναμικές καλλιέργειες αλλά και πιο απαιτητικές σε εισροές, όπως ζαχαρότευτλα, καλαμπόκι και κυρίως βαμβάκι που λόγω της προνομιακής μεταχείρισης από την Ε.Ε. κατακλύζει ιδιαίτερα τις θεσσαλικές πεδιάδες και συμβάλλει ουσιαστικά στην αναμόρφωση της υπαίθρου. Η μικρή Ελλάδα κατακτά παγκόσμιες πρωτιές σε στρεμματικές αποδόσεις πολλών καλλιεργειών, όπως καλαμπόκι, ρύζι, κ.ά.